Recensie door: Doke Oosterholt
Deze zondag, 10 mei 2026 om 15u30, gaven Tim Kuypers (bariton) en Maurice Lammerts van Bueren (piano) een liedrecital getiteld “A Question of Light” in de Jacobskerk van Vlissingen. Tim Kuypers droeg een speldje met de Oekraïense vlag op zijn revers, wat direct verband hield met de gekozen liederen-cycli die zich rond (actuele) thema’s bewogen als verlies, dood van geliefden, en vaak ook oorlog, rouw en zoeken naar zingeving.
Kuypers’ diepe baritonstem was groots met een intense zeggingskracht, dramatisch in de diepte en lyrisch in het hogere register. Met de technisch virtuoze pianobegeleiding van van Bueren erbij plus ook het rijke palet aan toonkleuren dat hij op de piano tevoorschijn wist te toveren, stonden zij beiden garant voor een bewogen en zeer ontroerende liedmiddag, die door het publiek beloond werd met een staande ovatie.
Opera in miniatuur
(Kunst)liederen worden wel omschreven als opera’s in miniatuur. Qua zangtechniek doet het een heel ander beroep op de zanger dan opera, en ook qua spanningsboog vereist het veel van de uitvoerder. Opera bedient zich van verhalend proza, het kunstlied draait om poëzie. Dat wil zeggen in lied moet je veel kunnen zeggen in klein bestek, wat meer subtiliteit en een snelle wisseling van emotie of klankkleur vereist. Dat wil zeggen een heel andere stemgebruik.
Een bariton met internationale ervaring en allure
Tim Kuypers heeft een prachtig grote, diepe, sonore bariton-stem die zich uitstekend leent voor opera’s. Het mag dan ook geen verbazing wekken dat opera zijn eerste specialisme was. Hij was als vaste gast verbonden aan de Bayerische Staatsoper in München, waar hij aan bekroonde opera-producties meewerkte onder grote dirigenten. Hij zong daarnaast ook bij andere bekende operahuizen in Europa en wereldwijd in een grote verscheidenheid aan rollen en ook nog eens in een grote verscheidenheid aan composities (van Wagner tot Poulenc).
Dat Kuypers op een gegeven moment toch is overgeschakeld naar lied mag opmerkelijk heten voor iemand met zo’n grote stem, dramatische zeggingskracht en sterke podiumprésence. Toch zijn er meer beroemde baritonzangers die van beide markten (intiem en dramatisch) thuis waren, zoals bijvoorbeeld de grote en zeer verfijnd zingende Dietrich Fischer-Dieskau.
Een stem met verrassend veel mogelijkheden
En alhoewel in dit middagconcert met name de liederencyclus van Moessorgski bijna de dramatiek had van een opera (Boris Godounov), was ik blij verrast met de intieme ingetogenheid van Kuypers in “Morgen” van Strauss. In de liederencyclus van Heggie kwam Kuypers zelfs op momenten uitgesproken licht en geestig uit de hoek. Kortom wij hoorden een stem met verrassend veel mogelijkheden.
Het eerste lied van het recital was getoonzet door G. Butterworth (“Bredon Hill”) en wel vlak voordat hij opgeroepen werd om te vechten in WOI. In die oorlog is hij ook gestorven. Het lied gaat over de oorlog. Het begint op een bijna rustiek romantische toon en verhaalt van een kerkklok op verschillende momenten in een liefde. Een muzikaal thema wordt steeds iets hoger herhaald en klinkt daarmee ook geagiteerder en uitdrukkelijker, totdat de piano ons helemaal omlaag leidt naar donkere en zachtere klanken: niet langer gaat de vrouwelijke geliefde samen met haar man naar de kerk als de klok daartoe oproept. Ditmaal is zij alleen en in rouw om het verlies van haar geliefde soldaat. In het laatste couplet lijken we weer terug te gaan naar het rustieke begin totdat een stem uiterst geagiteerd roept: “Ik kom terug!”.
Ziehier in een notendop hoe een goede toonzetting een gedicht kan verrijken en verklanken in optima forma. Om een lied goed te kunnen begrijpen, heb je dus eigenlijk ook de tekst nodig. Jammer genoeg ontbraken de verschillende liedteksten in ons programmaboekje. Gelukkig kregen we steeds uitstekende inleidingen op de verschillende liederen van de beide muzikanten, zodanig dat we vooraf een goed idee hadden waarover elk lied ging, en welke emotionele of dramatische wendingen we mochten verwachten.
Het hoogtepunt van het concert
Zoals gezegd was de liederencyclus “Liederen en Dansen van de Dood” van M. Moessorgski de meest dramatische of operateske van het hele concert. Persoonlijk vond ik deze liederen het absolute hoogtepunt van het concert, vanwege de donkere gedragen stem waarmee Kuypers ze zong en de echte Russische dramatiek die hij wist op te roepen. Het pianospel van van Bueren droeg uitgesproken bij aan die dramatiek; met name in deze liederen was de pianobegeleiding uiterst virtuoos met grote dynamische en klankkleur contrasten. In het viertal liederen dat ten gehore werd gebracht, kwam steeds de dood om de hoek kijken van een tafereel: van een moeder die een ziek kind wiegde tot aan de nasleep van een veldslag, steeds komt de dood tussenbeide.
Spaanse dansritmes van Ravel
Veel lichter van toon waren de beide cycli die na de pauze ten gehore werden gebracht. “Don Quichotte à Dulcinée” van M. Ravel bleek getoonzet op verschillende Spaanse dansritmes, die van Bueren ons vooraf illustreerde. Alleen al door die dansritmes klonken ze lichter en luchtiger. De teksten lazen als hoofse liefdesliederen die couplet na couplet naar een hoogtepunt leken te werken, om daarna met een dramatische wending ook in de melodie, tot een conclusie te komen. Het geheel werd gecompleteerd met een drinklied waarin zelfs de hik werd verklankt.
A Question Of Light van J. Heggie
Tot slot de liederencyclus van J.Heggie, waaraan het hele programma zijn naam dankte, te weten “A Question of Light”. De Amerikaanse (theater)componist J. Heggie wordt gerekend tot de meest toonaangevende opera-componisten van de V.S. op dit moment. Hij is zelf bescheiden over deze betiteling; wat hij probeert is de tekst en de daarin vigerende karakters zo realistisch en gelaagd mogelijk te verklanken. Deze liederencyclus schreef hij tezamen met een van zijn meest frequente tekstschrijvers Scheer op uitnodiging van het Dallas Operahouse. De teksten van Scheer zijn losjes geïnspireerd op enkele kunstwerken van de Dallas Gallery die ze zelf mochten uitzoeken. Beginnend bij een schilderij van Magritte waarop een vrouwelijke torso staat afgebeeld, verlicht door een kaars: “Who are you?”. Het lied bij een schilderij van een vaas met gele bloemen, blijkt wederom met de oorlog te maken te hebben. Binnen het lied verschuift het perspectief van de overgebleven vaas met gele bloemen van na de begrafenis, naar de achtergebleven zoon, naar zijn herinneringen aan de oorlog waarin hijzelf als een van de weinige strijders overbleef. Geweldige dramatische declamaties met hier en daar een geestige ondertoon.
Een indrukwekkende muzikale ervaring
Concluderend, een verrassend mooi en ongebruikelijk concert in onze Jacobskerk met uitmuntende musici. Wij als luisteraars waren rondom en vlakbij de muzikanten gezeten en konden het allemaal vanaf de eerste rij intiem meemaken. Geweldig, wat een ervaring!